16 — Instalowanie pakietów w środowisku tekstowym

Cel: Uczeń ma za zadanie zainstalować lekkie narzędzie do monitorowania systemu, analizując jego zależności, instalując je na dwa różne sposoby oraz przeprowadzając czyszczenie systemu po zakończonej pracy.

Etap 1: Wyszukiwanie i Analiza (Teoria i Eksploracja)

Uczeń musi znaleźć odpowiedni pakiet, nie znając jego dokładnej nazwy, a jedynie funkcję.

1. Użyj polecenia apt search, aby znaleźć pakiet związany z "monitoringiem użycia pamięci RAM w terminalu" (szukany pakiet to często htop lub neofetch, ale uczeń musi to zweryfikować opisem).

2. Użyj flagi --names-only, aby przefiltrować wyniki tylko po nazwie.

3. Przed instalacją, użyj apt show [nazwa_pakietu], aby wypisać:

   • Wersję pakietu.

   • Listę zależności (Depends).

   • Rozmiar pakietu po instalacji.

APT (Advanced Package Tool) to zaawansowany, darmowy system zarządzania pakietami oprogramowania dla dystrybucji Linuksa opartych na Debianie, takich jak Debian, Ubuntu, Linux Mint czy Kali Linux.

sudo apt update odświeża listę dostępnych pakietów w repozytoriach, co jest koniecznym pierwszym krokiem przed instalacją lub aktualizacją.  

sudo apt upgrade instaluje najnowsze wersje zainstalowanych pakietów, nie usuwając istniejących zależności.  

sudo apt install [nazwa] dodaje do systemu nowy pakiet o podanej nazwie, automatycznie rozwiązując potrzebne zależności. 

sudo apt remove [nazwa] odinstalowuje wybrany pakiet, ale może pozostawić pliki konfiguracyjne w systemie. 

sudo apt autoremove czyści system, usuwając pakiety zależne, które nie są już potrzebne żadnemu zainstalowanemu oprogramowaniu.Do uzupełnienia.

Polecenie apt search [fraza] przeszukuje dostępne repozytoria, szukając podanej frazy w nazwach oraz pełnych opisach pakietów.

W przeciwieństwie do prostego apt list, które wymaga dokładnej nazwy lub wzorca, apt search jest narzędziem do odkrywania oprogramowania, gdy znamy jego funkcję, ale nie nazwę pakietu.

Przykład ogólny:

apt search bind9

Wynik: Zwróci pakiety takie jak bind9 (główny serwer), bind9-utils (narzędzia), bind9-libs (biblioteki), bind9-doc (dokumentacja) oraz inne, które mają frazę "bind9" w opisie.

Przykład precyzyjny (tylko nazwy): Aby znaleźć główny pakiet serwera, użyj wyrażenia regularnego dopasowującego początek nazwy:

apt search ^bind9$

Wynik: Zwróci wyłącznie pakiet o nazwie dokładnie bind9, filtrując rozszerzenia typu bind9utils czy bind9-host.

Polecenie dpkg -i [plik.deb] służy do instalacji pakietów z lokalnych plików .deb, ale ma kluczową wadę: nie pobiera ani nie instaluje automatycznie brakujących zależności.

Przykład błędu:

sudo dpkg -i google-chrome-stable_current_amd64.deb
# Wynik: Błąd zależności: pakiet wymaga libasound2, ale nie jest zainstalowany.

Aby dokończyć instalację po nieudanej próbie z dpkg, należy użyć menedżera apt z flagą naprawczą. To polecenie analizuje uszkodzone zależności i pobiera brakujące pakiety z repozytoriów. 

Procedura naprawcza:

1. Uruchom instalację pliku .deb: sudo dpkg -i nazwa_pliku.deb

2. Po wystąpieniu błędu zależności, uruchom naprawę: sudo apt install -f (lub sudo apt-get install -f)

3. System pobierze brakujące zależności i dokończy konfigurację wcześniej wskazanego pakietu.

Idea repozytoriów: APT nie instaluje pakietów z Internetu "z dowolnego miejsca". Pobiera je z zdalnych repozytoriów (serwerów), których adresy są zdefiniowane w plikach w katalogu /etc/apt/sources.list.d/ i /etc/apt/sources.list. Repozytoria zawierają tysiące gotowych, przetestowanych pod kątem dystrybucji pakietów.

Struktura repozytorium: Na serwerze repozytorium znajdują się:

.deb pliki: same pakiety binarne.

Packages.gz: skompresowany plik indeksu, zawierający listę wszystkich dostępnych pakietów, ich wersje, opisy oraz zależności.

Zależności (dependencies): Pakiety często polegają na innych pakietach (bibliotekach, narzędziach) do poprawnego działania. APT automatycznie rozpoznaje, pobiera i instaluje wszystkie wymagane zależności.

Przechowywanie informacji: Stan zainstalowanych pakietów jest przechowywany w lokalnej bazie danych w /var/lib/dpkg/.

sudo apt update

Cel: Odświeżenie lokalnego indeksu pakietów na podstawie informacji z repozytoriów.

Działanie: Pobiera najnowsze listy pakietów i ich wersji z serwerów wymienionych w sources.list. Nie aktualizuje systemu, a tylko sprawdza, jakie aktualizacje są dostępne.

Konieczność: To polecenie należy wykonywać regularnie, przed instalacją nowych pakietów lub aktualizacją, aby APT operował na aktualnych danych.

sudo apt upgrade

Cel: Aktualizacja wszystkich zainstalowanych pakietów do ich najnowszych dostępnych wersji.

Działanie: Analizuje różnice między zainstalowanymi pakietami a listą z apt update i proponuje ich uaktualnienie. Nie usuwa żadnych pakietów.

sudo apt full-upgrade: Bardziej agresywna wersja, która może usunąć niektóre pakiety, jeśli jest to niezbędne do rozwiązania konfliktów zależności i przeprowadzenia aktualizacji.

sudo apt install [nazwa_pakietu]

Cel: Instalacja nowego pakietu i wszystkich jego zależności.

sudo apt remove [nazwa_pakietu]

Cel: Odinstalowanie określonego pakietu. Zostawia pliki konfiguracyjne na dysku, dzięki czemu przy ponownej instalacji ustawienia są zachowane.

sudo apt autoremove

Cel: Usunięcie wszystkich pakietów, które zostały automatycznie zainstalowane jako zależności, a nie są już potrzebne żadnemu innemu jawnie zainstalowanemu pakietowi. To "sprzątanie" systemu.

Cel: Znalezienie pakietu, gdy nie znamy jego dokładnej nazwy.

Działanie: Przeszukuje nazwy i opisy pakietów w zdalnych repozytoriach (wymaga wcześniejszego apt update).

Przydatne opcje:

apt search --names-only [fraza]: przeszukuje tylko nazwy pakietów, a nie ich opisy.

dpkg (Debian Package Manager): To niskopoziomowe narzędzie, które bezpośrednio operuje na plikach.deb. APT używa dpkg "pod spodem" do faktycznej instalacji.

Kiedy używać? Gdy pobierzesz plik.deb bezpośrednio ze strony producenta (np. Google Chrome, Visual Studio Code), zamiast z repozytorium.

Ograniczenia: dpkg nie radzi sobie z zależnościami. Jeśli pakiet ma niezainstalowane zależności, instalacja się nie powiedzie. Aby naprawić tę sytuację, użyj polecenia sudo apt --fix-broken install lub sudo apt install -f, które spróbuje doinstalować brakujące zależności.

Do uzupełnienia.

Do uzupełnienia.

Do uzupełnienia.

Do uzupełnienia.

5. Uruchomienie htop i obserwacja działania.

Do uzupełnienia.

Cel: Upewnienie się, że operujemy na aktualnej liście dostępnych pakietów.

Kroki:

Otwórz terminal.

Wykonaj polecenie:

sudo apt update

Obserwuj output. Powinieneś zobaczyć listę repozytoriów (Hit, Ign, Get) oraz podsumowanie: X packages can be upgraded. Run 'apt list --upgradable' to see them.

Wyświetl listę pakietów dostępnych do aktualizacji (krok opcjonalny, ale pouczający):

apt list --upgradable

Cel: Uaktualnienie wszystkich zainstalowanych pakietów do najnowszych wersji w celu poprawy bezpieczeństwa i stabilności.

Kroki:

Wykonaj polecenie:

sudo apt upgrade

System wyświetli listę pakietów, które zostaną zaktualizowane, oraz zapyta o potwierdzenie: Do you want to continue? [Y/n].

Naciśnij Y i Enter, aby kontynuować.

Obserwuj proces pobierania i instalacji pakietów.

Cel: Nauka znajdowania pakietów, których nazwy nie znamy.

Kroki:

Załóżmy, że szukasz narzędzia do monitorowania systemu. Wykonaj:

apt search system monitor

Wyszukiwanie zwróci wiele wyników, ponieważ przeszukuje też opisy.

Aby zawęzić wyniki tylko do nazw, spróbuj:

apt search --names-only monitor

Aby znaleźć konkretny pakiet htop, wykonaj:

apt search htop

W opisie powinieneś zobaczyć, że to interactive process viewer.

Cel: Praktyczna instalacja pakietu wraz z obsługą zależności.

Kroki:

Zainstaluj pakiet htop:

sudo apt install htop

APT poinformuje Cię, które dodatkowe pakiety (zależności) zostaną zainstalowane, ile miejsca zajmą i poprosi o potwierdzenie.

Naciśnij Y i Enter, aby kontynuować.

Po zakończeniu instalacji, sprawdź, czy pakiet jest dostępny:

which htop

# Powinno zwrócić /usr/bin/htop

Cel: Sprawdzenie działania nowo zainstalowanego narzędzia.

Kroki:

Uruchom program htop:

htop

Zaobserwuj interaktywny interfejs:

Pasek na górze: wykorzystanie CPU, pamięci RAM, swap.

Lista procesów: nazwa, właściciel, zużycie CPU i pamięci.

Skróty klawiszowe na dole (F1 - pomoc, F10 - wyjście).

Po zapoznaniu się, naciśnij F10, aby wyjść.

Cel: Nauka poprawnego odinstalowywania pakietów.

Kroki:

Odinstaluj pakiet htop:

sudo apt remove htop

APT poinformuje, które pakiety zostaną usunięte i ile miejsca zwolni. Zauważ, że pliki konfiguracyjne nie są usuwane.

Naciśnij Y i Enter, aby kontynuować.

(Opcjonalnie) Aby usunąć również niepotrzebne już zależności i pliki konfiguracyjne, wykonaj:

sudo apt autoremove # usuwa nieużywane zależności

sudo apt purge htop # gdybyś chciał usunąć też pliki konfiguracyjne

Zweryfikuj, że pakiet został usunięty, próbując go uruchomić:

htop

# Powinien pojawić się błąd: "command not found"